Devletin Dini Olmaz

 Devletin Dini Olmaz

Din, gerçek kişilerin vicdanı ve inancıyla ilgilidir. Devlet ise gerçek kişi değil, tüzel kişidir. Hukuk felsefesindeki bu ayrım rastgele değildir. Tüzel kişilik kavramı, devleti belirli bir kişinin, zümrenin ya da geçici iktidarın iradesinden bağımsız; soyut, sürekli ve kurumsal bir yapı olarak tanımlar. Tüzel kişinin vicdanı olmaz; çünkü vicdan ancak bilinç taşıyan bir öznede bulunabilir. Devlet ise bir bilinç değil, bir örgütlenme ve işleyiş biçimidir.

Bu ayrımın kökleri Roma hukukuna dek uzanır. Roma hukukçuları, gerçek kişilerden ayrı olarak hukuki işlem yapabilen "persona ficta" — kurgusal kişi — kavramını geliştirmişlerdi; devlet de içinde olmak üzere kurumlar, ancak hukuk düzeninin kendilerine tanıdığı ölçüde ve biçimde var olurdu. Hans Kelsen'in yirminci yüzyılda geliştirdiği saf hukuk kuramı bu düşünceyi uç noktasına taşır: devlet, hukuk düzeninden ayrı, ondan önce var olan bir varlık değil, hukuk düzeninin kendisiyle özdeştir. Bu bakış açısından devletin "dini olması" kavramsal olarak da tutarsızdır; çünkü inanç edinen bir özne değil, yalnızca normlardan oluşan bir düzendir.

Bu nedenle devletin dini olamaz. Bir şirket, vakıf ya da dernek belirli bir amaç çevresinde kurulabilir; hatta dini hizmetler yürütmek üzere örgütlenmiş yapılar da bulunabilir. Ancak bu durum, onların gerçek anlamda vicdanı bulunduğu anlamına gelmez. İnanç, kurumların değil, insanların iç dünyasına ilişkindir. Devlet de bu bakımdan bir inanç öznesi değildir. Devletin görevi belli bir inancı benimsemek ya da onu yurttaşlarına benimsetmek değil; inancı, inançsızlığı, düşüncesi ve yaşam biçimi ne olursa olsun bütün yurttaşlarına eşit davranmaktır.

John Locke, Hoşgörü Üzerine Bir Mektup adlı eserinde bu ayrımı erken bir biçimde ortaya koymuştur. Locke'a göre devletin amacı, yurttaşların hayatını, özgürlüğünü ve mülkiyetini korumaktır; ruhların kurtuluşu ise devletin yetki alanının bütünüyle dışındadır. Çünkü hiçbir dış otorite, bir insanın içsel inancını zor yoluyla gerçekten değiştiremez. Baskıyla sağlanan şey inanç değil, ancak görünüşte itaattir. Bu nedenle din alanında zor kullanmak hem ahlaken sorunludur hem de fiilen sonuçsuzdur.

Laikliğin özü de burada yatar. Burada bir ayrımı belirtmek gerekir: laiklik, sekülerlikle özdeş değildir. Sekülerlik toplumun dinden uzaklaşmasını, dinsel duyarlılığın zayıflamasını anlatan toplumsal bir olguyken; laiklik devletin kurumsal tarafsızlığına ilişkin hukuksal bir ilkedir. Toplum dindar kalabilir, dahası çoğunlukla dindar olabilir; laiklik bunu değiştirmeyi değil, devletin bu dindarlığı resmi kimliğine dönüştürmemesini öngörür. Laiklik, dinin yok sayılması değil; devletin herhangi bir inancı kendi resmi kimliğine dönüştürmemesidir. Devlet bir dini benimserse, o dini benimsemeyen yurttaşlarını ister istemez dışarıda bırakır. Böyle bir durumda yurttaşlık bağı, ortak hukuk temelinden uzaklaşır; inanç farklılıklarına göre derecelendirilmiş bir toplumsal düzene dönüşür. Oysa hukuk devletinde yurttaş, inancına göre değil, insan ve yurttaş olma niteliğine göre değer görmelidir.

John Rawls'ın "kamusal akıl" kavramı da bu ilkeyi çağdaş bir çerçevede destekler. Rawls'a göre kamusal kurumlar, yalnızca belirli bir dine ya da dünya görüşüne bağlı yurttaşların değil; farklı, dahası birbiriyle çelişen kapsamlı öğretileri benimseyen yurttaşların da makul biçimde kabul edebileceği ilkelerle yönetilmelidir. Devlet herhangi bir inancı esas aldığında, o inancı benimsemeyen yurttaşını ikinci sınıf bir konuma iter. Bu da adaletin temel koşuluyla bağdaşmaz.

Burada karşıt bir görüşe de yer vermek gerekir. Carl Schmitt, Siyasal İlahiyat adlı eserinde modern devlet kavramlarının büyük ölçüde seküler hale getirilmiş teolojik kavramlar olduğunu ileri sürer; egemenlik, tıpkı mucize gibi, normal hukuk düzeninin askıya alındığı istisna halinde kendini gösterir. Bu tez ilk bakışta devlet ile dinin ayrılamayacağı izlenimini uyandırabilir. Ancak Schmitt'in savı köken bilimseldir (genealojik), normatif değildir: modern devlet kavramlarının tarihsel olarak teolojiden türemiş olması, bugün devletin dinsel bir kimlik taşıması gerektiği anlamına gelmez. Bir kavramın kökeni nereden gelirse gelsin, o kavramın bugünkü meşru işlevi ayrı bir sorudur. Devletin egemenlik kavramı teolojik bir kökene sahip olabilir; bu, egemenliğin bugün de teolojik temellerle kullanılması gerektiğini göstermez.

Bu nedenle laik bir devlette devletin dini değil, hukuku vardır. Devletin bağlı olduğu ilke inanç değil, yasadır. Çünkü yasa, bütün yurttaşlar için ortak ve eşit bağlayıcıdır; din ise bireyin vicdan alanıyla ilgilidir. Mustafa Kemal Atatürk'ün laiklik anlayışı da bu ilkeyi Türkiye bağlamında somutlaştırmıştır. Din işleri ile devlet işlerinin ayrılması, dinin ortadan kaldırılması değil; hem dinin hem de devletin kendi alanında baskıdan uzak kalabilmesinin güvencesidir. Devlet dine egemen olmamalı, din de devleti ele geçirmemelidir. Çünkü her iki durumda da hem özgürlük hem hukuk zarar görür.

Bir hukuk devletinde yasa koyucunun meşruiyeti dinsel bir vahiyden değil, halkın iradesinden ve anayasal düzenden gelir. Devlet, herhangi bir inanç sistemi adına değil, bütün yurttaşlar adına hareket eder. Bu nedenle devletin hesap vereceği yer belirli bir din yorumu değil, hukuk düzenidir. Devletin tarafsızlığı, inanca düşmanlık değil; farklı inançların ve inançsızlığın birlikte yaşayabilmesinin zorunlu koşuludur.

Kısacası, din bireyin vicdanında yaşar; devlet ise hukukla var olur. Spinoza'nın Teolojik-Politik İnceleme adlı eserinde vardığı sonuç bugün de önemini korumaktadır: Din özgürlüğü ile devletin güvenliği birbirine karşıt değil, birbirini tamamlayan iki ilkedir. Devlet, vicdan özgürlüğünü güvence altına aldığı ölçüde gerçek istikrarını kazanır. Bir inancı dayatmaya kalktığında ise hem o inancı araçsallaştırır hem de kendi meşruiyetini zayıflatır.

Devletin dini olmaz; çünkü devlet inanmaz, yönetir. İnanç insanın vicdanına, devlet ise hukukun sınırlarına bağlı kalmalıdır.