Kamu Görevlisinin Gerçek Hesabı

 Kamu Görevlisinin Gerçek Hesabı

Bir kamu görevlisinin verdiği kararların doğruluğu, yalnızca yürürlükteki kurallarla ya da amirlerinin takdiriyle ölçülmez.

Asıl ölçü şudur: Aradan yıllar geçtikten sonra, o kararlar torunlarının önüne konulduğunda, onlar bu kararlardan utanacak mı, yoksa onur mu duyacak? Max Weber'in ayrımıyla söylersek, bu soru "sorumluluk etiği" ile "kanaat etiği" arasındaki farkı hatırlatır. Kanaat etiği, bir eylemin niyetindeki saflıkla yetinir; sorumluluk etiği ise o eylemin sonuçlarını ve zaman içindeki yankısını da hesaba katmayı gerektirir. Torunların önüne konan karar testi, tam da bu ikinci etiğin uzantısıdır: Niyetin değil, sonucun ve geride bırakılan izin sınavıdır.

Hannah Arendt'in "kötülüğün sıradanlığı" kavramı, bu testin neden bu kadar gerekli olduğunu gösterir. Arendt, Eichmann'ı Kudüs'te izlerken çarpıcı bir gözlemde bulunmuştu: en büyük zararların çoğu zaman canavarca niyetlerden değil, "yalnızca emirleri uyguladığını" ya da "yalnızca kuralı yerine getirdiğini" söyleyen sıradan bürokratların düşünmeksizin işleyişinden doğduğunu belirtmiştir. Bir kamu görevlisi, "kural buydu", "amirim öyle istedi" ya da "prosedür böyleydi" diyerek vicdani sorumluluktan kaçabileceğini düşünebilir. Ancak torunların önüne konan karar testi, tam olarak bu kaçış yolunu kapatır: gelecek kuşaklar, "kural neydi" diye sormaz; "bu karar doğru muydu, adil miydi" diye sorar. Kurala uygunluk, vicdani hesaptan muafiyet sağlamaz.

Çünkü kamu görevi geçicidir. Makamlar değişir, unvanlar unutulur. Fakat dürüstlükle ya da haksızlıkla alınmış kararlar, tarihin ve vicdanın kayıtlarında yaşamayı sürdürür. Cicero, De Officiis'te devlet adamının görevini bu çerçevede tanımlar: kişisel çıkarın değil, ortak iyinin (res publica) gözetilmesi. Osmanlı devlet geleneğindeki "adalet mülkün temelidir" ilkesi de benzer bir uyarı taşır. Düzen ve otorite, ancak adaletle kalıcı olabilir. Yetki geçicidir; geride bıraktığı iz kalıcıdır.

Bu izin zaman içinde nasıl değiştiğine ilişkin tarih çok sayıda örnek sunar. Bazı yargıçların ya da devlet adamlarının, kendi dönemlerinde tartışmalı ya da hatta eleştirilen kararları, zamanla -özellikle o kararın adaleti ya da uzak görüşlülüğü ortaya çıktıkça- toplumsal hafızada itibar kazanmıştır; buna karşılık, dönemlerinde alkışlanan bazı kararlar ise zamanla, verdiği zararlar ya da içerdiği haksızlıklar netleştikçe utanç kaynağına dönüşmüştür. Bu tersine dönüşler, kamu görevlisinin kararını yalnızca "o günün onayına" göre değil, zamanın sınamasına dayanacak biçimde almasının neden bu kadar önemli olduğunu gösterir. Anlık popülerlik ile kalıcı itibar, çoğu zaman aynı şey değildir.

Konfüçyüs'ün junzi (erdemli insan) anlayışında da yönetici, gücünü değil, örnekliğini kalıcı kılmakla yükümlüdür. Bir yöneticinin asıl sınavı, görev başındayken değil, görevden ayrıldıktan sonra nasıl anıldığıdır. Bu bakış, John Rawls'ın "cehalet peçesi" düşüncesiyle de örtüşür. Adil bir karar, kararı alan kişinin kendi konumunu bilmediği varsayımsal bir noktadan bakıldığında da savunulabilir olmalıdır. Torunların önüne konan karar da benzer bir peçe işlevi görür; verildiği andaki çıkar ilişkilerinden ve hiyerarşik baskılardan arınmış bir gözle değerlendirilir.

Burada haklı bir itiraz da düşünülebilir: gelecek kuşaklar, o dönemin koşullarını, baskılarını ve bilgi sınırlarını tam olarak bilemez; dolayısıyla geçmişi bugünün ölçütleriyle yargılamak haksızlık olmaz mı? Bu itirazda gerçek bir haklılık payı vardır: tarihsel bağlamı görmezden gelen bir yargı, adaletsiz olabilir; bilgi ve imkanların sınırlı olduğu bir dönemde alınan kararı, sonradan ortaya çıkan bilgiyle eleştirmek bir ölçüde haksızlıktır. Ancak bu itiraz, testin özünü çürütmez; yalnızca uygulanışını inceltir. Torunların önüne konan karar testi, "o dönemde bilinmesi olanaksız olanı bilmeliydin" demek değildir; "o dönemde bildiğin ve elindeki imkanlarla, dürüstçe ve vicdanlı davrandın mı" demektir. Bilgi sınırlılığı bir mazeret olabilir; fakat bilinçli haksızlık, kayırma, yalan ya da kamu yararını gözardı etme, hiçbir dönemin koşuluyla açıklanamaz. Fark, neyin bilinmediğinde değil, bilinenle nasıl davranıldığındadır.

Bir kamu görevlisinin en büyük sorumluluğu, geride utanılacak değil, onur duyulacak bir iz bırakmaktır.

10 Temmuz 2024