Merhametin Doğası

Merhametin Doğası

Merhamet konusunda zamanla şunu fark ettim: gerçekten merhametli bir insan, koşullar ne olursa olsun kolay kolay merhametsiz davranamıyor. Ama bu iddiayı ileri sürmeden önce, "gerçek merhamet" derken neyi kastettiğimi netleştirmem gerekir — yoksa bu cümle, hiçbir karşı örnekle çürütülemeyen, kendi kendini doğrulayan bir tanıma dönüşme tehlikesi taşır. Bu yüzden aşağıda önce bir tanım ölçütü öneriyorum, sonra bu ölçüte göre gözlemlerimi paylaşıyorum — ikisini birbirine karıştırmamaya çalışarak.

Merhamet, anlık bir duygu değil; insanın karakterine yerleşmiş kalıcı bir eğilimdir. Aristoteles'in erdem anlayışında buna hexis denir: tekrarlanan eylemlerle kazanılan ve kişinin karakterinde süreklilik kazanan yönelim. Ancak Aristoteles'in kendisi de akrasia, yani irade zayıflığı kavramıyla, erdemli bir insanın bile zaman zaman zayıf anlar yaşayabileceğini kabul eder. Dolayısıyla hexis, mutlak bir kusursuzluk değil, baskın bir eğilimdir. Bir insanın tek bir merhametli davranışı onu erdemli kılmadığı gibi, tek bir zayıf anı da onu merhametsiz yapmaz. Asıl belirleyici olan, bu eğilimin farklı koşullar altında ne kadar tutarlı biçimde ortaya çıktığıdır.

Peki bu tutarlılığı hangi ölçütle sınayabiliriz? Burada herkes için geçerli olabilme (evrensellenebilirlik) ölçütünü öneriyorum: gerçek merhamet, belirli bir çemberle sınırlı kalmayan, yabancıya, karşıta, dahası kişiye hiçbir çıkar sağlamayacak birine karşı da korunabilen bir tutumdur. Bu ölçüt, Konfüçyüs geleneğindeki ren kavramında da görülür: gerçek insanlık, yalnızca yakınlara değil, ilişki halkasının dışındaki insana karşı da gösterilen tutumda ortaya çıkar. Budist karuna anlayışında da şefkat, belirli bir nesneyle sınırlı değil, tüm duyarlı varlıklara yönelen bir hal olarak tanımlanır. Bu üç gelenek de bağımsız biçimde aynı noktada birleşir: sınırlı kaldığı sürece bu, merhamet değil, yalnızca bağlılık ya da alışkanlıktır.

Bu tanımı bir kez kabul ettikten sonra, ampirik bir soru sorulabilir: bu ölçüte göre kaç insan gerçekten merhametli sayılabilir? İşte burada kendi gözlemimi paylaşıyorum — ama bunu, tanımın kendisiyle karıştırmadan söylemek istiyorum. Tarih, çıkar ile merhameti ayırt etmemizi gerektiren birçok örnek sunar. En acımasız yöneticilerin bile kendi ailesine, yakın çevresine ya da bir hayvana karşı şefkat gösterdiği anlatılır. Bu davranış, yukarıdaki ölçüte vurulduğunda, herkes için geçerli değildir; belirli bir çemberle sınırlı kalır, o çemberin dışına taşmaz. Bunu "demek ki gerçek merhamet değilmiş" diye bir yana savurmuyorum — tam tersine, tanımladığım ölçüte göre bu davranışın neden eksik kaldığını gösteriyorum. Aradaki fark önemli: birincisi çürütülemez bir savunma, ikincisi test edilebilir bir değerlendirmedir.

Hannah Arendt'in "kötülüğün sıradanlığı" kavramı da bu noktada aydınlatıcıdır. Arendt, büyük zulümleri çoğu zaman canavarca insanlar değil, başkasının bakış açısından düşünemeyen, bürokratik bir edilginlikle görevini yerine getiren sıradan kişilerin işlediğini gösterir. Bu kişiler özel yaşamlarında sevgi dolu ve nazik olabilirler. Fakat bu durum, onların herkes için geçerli bir merhamet ilkesi edinmiş olduğunu göstermez; yalnızca merhametin dar bir çemberde kaldığını, o çemberin dışındaki insana taşmadığını gösterir.

Bu ölçüte göre, benim bugüne kadarki gözlemlerimde herkes için geçerli merhamete pek rastlamadığımı söyleyebilirim. Ama bu, elbette benim gözlemim ve önerdiğim ölçüte bağlı bir sonuçtur. Siz farklı bir ölçüt benimseyebilir ya da farklı örneklerle karşılaşmış olabilirsiniz.

9 Temmuz 2024

Kaynakça

Arendt, H. (1963). Eichmann in Jerusalem: A report on the banality of evil. New York, NY: Viking Press.

Aristotle. (1999). Nicomachean ethics (T. Irwin, Trans.; 2nd ed.). Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company. (Original work published ca. 350 B.C.E.)

Bodhi, B. (Ed. & Trans.). (2005). In the Buddha’s words: An anthology of discourses from the Pali Canon. Boston, MA: Wisdom Publications.

Confucius. (1999). The analects of Confucius: A philosophical translation (R. T. Ames & H. Rosemont, Jr., Trans.). New York, NY: Ballantine Books. (Original work published ca. 5th century B.C.E.)

Kant, I. (1998). Groundwork of the metaphysics of morals (M. Gregor, Trans. & Ed.). Cambridge, England: Cambridge University Press. (Original work published 1785)