Görünür Dindarlık ile Toplumsal Ahlak Arasındaki Çelişki Üzerine

Görünür Dindarlık ile Toplumsal Ahlak Arasındaki Çelişki Üzerine

Bu konuda üzerinde durulması gereken ciddi bir çelişki vardır.

Bir yandan toplumda dinin görünürlüğü artıyor. Yeni camiler yapılıyor, dinsel yayınlar çoğalıyor, resmi dinsel söylem kamusal alanda daha fazla yer buluyor. Öte yandan yolsuzluk iddiaları, etik sorunlar, hukuka duyulan güvensizlik, liyakat tartışmaları ve toplumsal yozlaşma yakınmaları da gündemden düşmüyor.

Elbette yolsuzluk iddialarının ya da etik tartışmaların artması, tek başına toplumun ahlaki bakımdan daha kötüye gittiğini kanıtlamaz; bu durum, kimi zaman medyanın, denetim yollarının ya da toplumsal duyarlılığın artmasıyla da açıklanabilir. Ancak yine de ortada üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir soru vardır: Dinin kamusal görünürlüğü artarken, neden adalet, dürüstlük, hukuk, liyakat ve güven duygusu aynı ölçüde güçlenmiyor?

Eğer dinin toplumdaki görünürlüğü tek başına ahlaki gelişmeyi sağlayacak olsaydı, bu iki tablonun birbirine bu kadar uzak durmaması beklenirdi. Burada birbirine karıştırılan iki farklı olgu vardır: dinin kurumsal ve görsel varlığı ile dinin bireylerin vicdanında içselleşme düzeyi.

Bir toplumda cami sayısının, dinsel yayınların, törenlerin ya da resmi dinsel söylemin artması, o toplumdaki bireylerin zorunlu olarak daha adil, daha dürüst, daha merhametli ya da daha vicdanlı davrandığı anlamına gelmez. Bunlar arasında kendiliğinden işleyen doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir. Din, ahlaki davranış için güçlü bir kaynak olabilir; fakat bu kaynağın bireyin davranışına dönüşmesi için yalnızca görünürlük yetmez. İnancın vicdana, vicdanın davranışa, davranışın da toplumsal düzene yansıması gerekir.

Dinler sosyolojisinde de buna benzer bir ayrım yapılır: kurumsal dindarlık ile içsel ya da etik dindarlık. Kurumsal dindarlık; ibadet mekanlarının yaygınlığını, dinsel pratiklere katılımı, dinsel kurumların gücünü ve dinsel söylemin kamusal alandaki etkisini anlatır. İçsel ya da etik dindarlık ise bireyin inancını dürüstlük, adalet, merhamet, kul hakkına saygı ve haksızlıktan kaçınma biçiminde yaşama düzeyini gösterir.

Bu ayrımın, sosyoloji tarihinde de köklü bir temeli bulunur. Max Weber, dinsel hareketlerin başlangıçta karizmatik bir coşku ve içten bir bağlılıkla doğduğunu, ancak zaman içinde kurumsallaştıkça bu coşkunun yerini törenlere, hiyerarşilere ve biçimsel kurallara bıraktığını öne sürmüştür — kendisinin adlandırdığı biçimiyle karizmanın rutinleşmesi. Bir dinsel hareket ne kadar kurumsallaşırsa, kurucu değerlerinin özünü koruma konusunda o kadar zorlanabilir; form, içeriğin önüne geçebilir. Peter Berger ise modern toplumlarda dinin kamusal alandan bireysel vicdana çekilmesini, yani özelleşmesini incelemiştir; ona göre din toplumun tümünü bağlayan ortak bir ahlaki çerçeve olmaktan çıkıp bireysel bir tercih ve kimlik göstergesine dönüştüğünde, kurumsal görünürlüğü artsa bile toplumsal ahlakı bağlayıcı gücünü yitirebilir. Her iki kuramcı da farklı açılardan aynı noktaya işaret eder: dinin görünürlüğü ile dinin toplumu ahlaken bağlayan gücü, birbirinden bağımsız olarak değişebilen iki ayrı eksendir.

Bu iki alan her zaman aynı yönde ilerlemez. Bir toplumda dinin görünür yüzü güçlenirken, ahlaki duyarlılık zayıflayabilir; çünkü görünür dindarlık sergilenebilir, ölçülebilir ve gerektiğinde toplumsal konum kazanma aracına dönüştürülebilir. Oysa gerçek ahlak, çoğu zaman kimsenin görmediği yerde ortaya çıkar. Bir insanın haksız kazançtan kaçınması, güçsüzün hakkını gözetmesi, kamu malına el uzatmaması, yalan söylememesi, kayırmacılık yapmaması ve hukuka saygı göstermesi, yalnızca dış görünüşle anlaşılamaz.

Bu çelişki, yeni ya da yalnızca güncel bir mesele de değildir. Osmanlı düşünce geleneğinde de benzer bir tartışma uzun süre sürmüştür. Özellikle bazı tasavvuf çevreleri, dönemin resmi ulema kesimini biçimsel bir dindarlıkla, yani ibadetin dış kurallarına harfiyen uyan ama iç anlamından ve ahlaki özünden yoksun bir tutumla eleştirmiştir. Bu eleştirilerde sıkça vurgulanan ayrım, zahir (görünen, dışsal) ile batın (içsel, özsel) arasındaydı: kişinin yalnızca zahire, yani dış görünüşe ve şekle takılıp batını, yani vicdanı ve niyeti ihmal etmesi, dinsel yaşamın en eski ve en kalıcı tehlikelerinden biri olarak görülmüştür. Bugün "görünür dindarlık" olarak adlandırılan olgu, aslında yüzyıllar öncesinden tanıdık bir meseledir; her uygarlık, kendi tarihinde bu zahir-batın gerilimiyle bir biçimde yüzleşmiştir.

Bu nedenle asıl sorun, dinin varlığı değil; dinin ahlaki içeriğinden koparılmasıdır. Din, vicdanı güçlendiren bir kaynak olmaktan çıkıp yalnızca kimlik gösterisine, tören diline ya da toplumsal meşruiyet aracına dönüşürse, ahlakı güçlendirmek yerine ahlaki sorunların üzerini örten bir görüntüye dönüşebilir.

Burada eleştirilmesi gereken şey inanç değildir; tam tersine, inancın adalet, dürüstlük ve merhametle birlikte yaşatılmamasıdır. Bir insan ibadet edebilir; fakat aynı zamanda kul hakkı yiyorsa, kamu malını kişisel çıkar için kullanıyorsa, liyakati çiğniyorsa, hak edeni değil yakını olanı kolluyorsa, orada dindarlığın özü değil, yalnızca görüntüsü kalmıştır.

Burada haklı bir itiraz da düşünülebilir: dinin görünürlüğü, gerçekten yalnızca boş bir gösteriden mi ibarettir? Camilerin çoğalması, dinsel yayınların yaygınlaşması, aslında toplumsal dayanışmayı, hayır işlerini, yardımlaşma ağlarını ve topluluk içi karşılıklı denetimi de güçlendirebilir; nitekim pek çok toplumda dini cemaatler, yoksula yardım, afet sonrası dayanışma ve komşuluk ilişkilerinin sürdürülmesinde önemli bir kaynak oluşturur. Bu açıdan bakıldığında görünürlük, tümüyle içeriksiz sayılamaz. Ancak bu itiraz, yukarıdaki ayrımı çürütmekten çok doğrular niteliktedir: dayanışmayı ve yardımlaşmayı güçlendiren şey, dinin salt görünür varlığı değil, o topluluk içinde hala canlı kalan içsel bağlılıktır. Sorun, görünürlüğün kendisinde değil; görünürlüğün, içsel bağlılığın yerini tutabileceği yanılgısındadır. Bir toplumda camiler çoğalırken yolsuzluk ve güvensizlik de çoğalıyorsa, bu durum, o topluluk dayanışmasının hala hangi ölçüde canlı olduğunu, yoksa yalnızca kurumsal bir kabuğa mı dönüştüğünü sorgulamayı gerektirir.

Ahlak yalnızca ibadetle değil; hukukla, eğitimle, adaletle, liyakatle, hesap verebilirlikle ve kamusal sorumluluk bilinciyle güçlenir. İbadet mekanlarının çoğalması, tek başına erdemli bir toplum oluşturmaz. Hukukun işlemediği, liyakatin zayıfladığı, denetimin etkisiz kaldığı ve kamu gücünün hesap vermediği bir ortamda, dinsel görünürlüğün artması gerçek sorunları çözmez; hatta kimi zaman bu sorunların üstünü örten bir perde işlevi görebilir.

Bu yüzden asıl soru şudur: Toplumda dinin görünürlüğü artarken, neden ahlakın toplumsal karşılığı aynı ölçüde güçlenmiyor?

Bu soruya dürüstçe bakmadan, ne dinin toplumdaki yerini doğru anlayabiliriz ne de ahlaki yozlaşma tartışmalarını sağlıklı biçimde değerlendirebiliriz. Çünkü erdemli toplum, yalnızca görünür dindarlıkla değil; adalet, vicdan, hukuk, liyakat ve hesap verebilirlik üzerine kurulur.

3 Aralık 2023

Kaynakça

Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443. doi:10.1037/0022-3514.5.4.432

Berger, P. L. (1967). The sacred canopy: Elements of a sociological theory of religion. Garden City, NY: Doubleday.

Glock, C. Y., & Stark, R. (1965). Religion and society in tension. Chicago, IL: Rand McNally.

Luckmann, T. (1967). The invisible religion: The problem of religion in modern society. New York, NY: Macmillan.

Ocak, A. Y. (1998). Osmanlı toplumunda zındıklar ve mülhidler: 15.-17. yüzyıllar. İstanbul, Türkiye: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Putnam, R. D., & Campbell, D. E. (2010). American grace: How religion divides and unites us. New York, NY: Simon & Schuster.

Schimmel, A. (1975). Mystical dimensions of Islam. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.

Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). Berkeley, CA: University of California Press. (Original work published 1922)