Ahlakın Kaynağı Din mi?

Ahlakın Kaynağı Din mi?

Ahlakın kaynağının din olduğunu düşünmüyorum. Ama bu iddiayı ileri sürerken "kaynak" sözcüğünün aslında üç ayrı anlama gelebileceğini baştan ayırt etmek gerekir: biri ahlaki davranışın tarihsel/biyolojik kökeni, biri onun psikolojik kökeni, biri de neyin iyi sayılacağının normatif ölçütü. Bu üçü birbirine karıştırıldığında, "ahlak dinden önce vardı" gibi tarihsel bir gözlem, "ahlak dinden bağımsız olarak geçerlidir" gibi felsefi bir sonuca fazla kolay sıçrayabilir. Aşağıdaki tartışma, bu üç düzeyi birlikte ama ayrı ayrı ele almaya çalışıyor.

İnsan toplulukları, organize dinlerden çok önce birlikte yaşamayı öğrenmeye başlamıştı. Bir arada yaşamak ise yalnızca güçle değil; güven, iş birliği ve karşılıklı sorumluluk anlayışıyla mümkündü. Bunun için de toplumsal yaşamı düzenleyen bazı ortak ilkelerin gelişmesi gerekiyordu. Darwin, İnsanın Türeyişi adlı eserinde bu gözlemi biyolojik bir zemine oturtmuştu. Ona göre toplumsal içgüdüler, insan türünün hayatta kalmasında dinden çok daha eski ve çok daha temel bir işlev görüyordu. Kropotkin de Karşılıklı Yardımlaşma adlı çalışmasında benzer bir sonuca varır: doğada rekabet kadar iş birliği de belirleyici bir hayatta kalma stratejisidir. Primatolog Frans de Waal'ın şempanze ve bonobo topluluklarında gözlemlediği empati, adalet duygusu ve karşılıklılık davranışları da bu tezi güçlendirir. Ahlakın tohumları, dilin ve dinin bile öncesinde, sosyal memeli türlerinin evriminde görülür.

Ancak burada bir uyarı gerekir. İş birliğinin hayatta kalmayı kolaylaştırdığını göstermek, bir davranışın neden iyi olduğunu açıklamaz; yalnızca o davranışın neden yaygınlaştığını açıklar. Bu ayrım, aslında Platon'un Euthyphron'da sorduğu sorunun evrimsel bir yansımasıdır: bir davranış, hayatta kalmayı kolaylaştırdığı için mi iyidir, yoksa zaten iyi olduğu için mi hayatta kalmayı kolaylaştırmıştır? Evrimsel açıklama yalnızca birinci soruya yanıt verir; ikinci soruyu kendi başına yanıtlayamaz.

Yine de bu durum, ahlakın evrimsel bir geçmişi olmasının onun doğruluğunu geçersiz kıldığı anlamına gelmez. Sayı kavramını düşünelim: İnsan zihni sayma yetisini evrimsel süreçler içinde kazanmıştır, ama bu durum "2+2=4" önermesinin doğruluğunu hiçbir şekilde sarsmaz. Bir bilginin nasıl ortaya çıktığı (kökeni) ile o bilginin doğru olup olmadığı (geçerliliği) birbirinden farklı sorulardır. Aynı ayrım ahlak için de geçerlidir: evrimsel açıklama bize ahlakın nasıl ortaya çıktığını gösterir; onun doğruluğunu ne kanıtlar ne de çürütür.

Bu ayrımı ilk fark eden düşünürlerden biri, ilginç biçimde, aşağıda değineceğim Hume'dur.

İnsanın doğasında bulunan bireysel çıkar eğilimi ile toplumsal yaşamın gerektirdiği iş birliği arasındaki denge, zamanla gelenekleri, töreleri ve bugün "ahlak ilkeleri" dediğimiz kuralları biçimlendirdi. Bu bakımdan ahlakı, sosyal evrimin en önemli ürünlerinden biri olarak görüyorum.

Bu noktada iki büyük düşünürden yardım alınabilir; ama onları yan yana koyarken aralarındaki gerilimi de görmek gerekir. David Hume'a göre ahlaki yargılar soyut bir akıl yürütmeden değil, insanın doğasında bulunan sempati duygusundan doğar; ona göre akıl, tutkuların hizmetkarıdır ve tek başına ahlaka temel oluşturamaz. Jonathan Haidt'in "ahlaki temeller kuramı" bu sezgisel temeli daha da somutlaştırır: adalet, zarar vermeme, sadakat ve saygı gibi ahlaki sezgilerin birçok uygarlıkta görülmesi, ahlakın belirli bir dine indirgenemeyeceğini gösterir.

Kant ise tam bunun tersini savunur. Ona göre bir eylem yalnızca duygudan, eğilimden ya da sempatiden kaynaklanıyorsa, henüz gerçek ahlak değildir; ahlak, dışsal bir otoriteden ya da içsel bir duygudan değil, aklın kendi kendine koyduğu yasadan, yani özerklikten doğar. Bir kimse yalnızca cezadan korktuğu ya da ödül beklediği için doğru davranıyorsa, bu Kant'a göre henüz ahlaki bir eylem sayılmaz. Dolayısıyla Hume ile Kant, ahlakın nereden doğduğu konusunda anlaşmazlar — biri duyguyu, öteki aklı temel alır. Ama ikisinin de birleştiği bir nokta var: ikisi de ahlakı dinsel bir buyruğa bağlamaz. Bu, aslında metnin asıl tezini daha da güçlendirir — çünkü ahlakın dinden bağımsız olduğu sonucuna, birbirine karşıt iki felsefi yoldan da ulaşılabiliyor.

Organize dinler ortaya çıktığında ise bu ahlaki mirasın önemli bir bölümünü benimsediler, yeniden yorumladılar ve kendi inanç sistemleri içinde kurumsallaştırdılar. Bu nedenle birçok ahlak kuralı dinlerden daha eskidir. Platon'un Euthyphron diyaloğunda sorduğu soru tam olarak bu noktaya işaret eder: "Bir şey iyi olduğu için mi tanrılar tarafından buyrulur, yoksa tanrılar buyurduğu için mi iyi sayılır?" Eğer birinci seçenek doğruysa, iyilik dinden bağımsız bir ölçüte göre var olur ve din yalnızca onu keşfedip aktarmış olur. Bu diyalog, ahlakın dine içkin değil, dinin ahlaka sonradan eklenen kurumsal bir çerçeve sunduğunu düşünmek için felsefi bir gerekçe oluşturur.

Bana göre ahlaklı olmak için mutlaka organize bir dine bağlı olmak gerekmez. Tarihte ve günümüzde, herhangi bir dine bağlı olmadığı halde dürüst, adil ve vicdanlı yaşayan insanlar olduğu gibi; dindar olduğunu söylemesine karşın ahlaki ilkelere aykırı davranan insanlar da vardır.

Bu nedenle ahlakın gerçek ölçüsü, kişinin hangi inancı benimsediği değil; insanlara nasıl davrandığıdır.

17 Haziran 2024

Kaynakça

Darwin, C. (2004). The descent of man, and selection in relation to sex (J. Moore & A. Desmond, Eds.). London, England: Penguin Books. (Original work published 1871)

de Waal, F. (1996). Good natured: The origins of right and wrong in humans and other animals. Cambridge, MA: Harvard University Press.

de Waal, F. (2006). Primates and philosophers: How morality evolved (S. Macedo & J. Ober, Eds.). Princeton, NJ: Princeton University Press.

Graham, J., Haidt, J., & Nosek, B. A. (2009). Liberals and conservatives rely on different sets of moral foundations. Journal of Personality and Social Psychology, 96(5), 1029–1046. doi:10.1037/a0015141

Haidt, J. (2012). The righteous mind: Why good people are divided by politics and religion. New York, NY: Pantheon Books.

Hume, D. (1978). A treatise of human nature (L. A. Selby-Bigge & P. H. Nidditch, Eds.; 2nd ed.). Oxford, England: Clarendon Press. (Original work published 1739–1740)

Kant, I. (1998). Groundwork of the metaphysics of morals (M. Gregor, Trans. & Ed.). Cambridge, England: Cambridge University Press. (Original work published 1785)

Kropotkin, P. (1902). Mutual aid: A factor of evolution. New York, NY: McClure, Phillips & Co.

Plato. (1997). Euthyphro. In J. M. Cooper & D. S. Hutchinson (Eds.), Plato: Complete works (G. M. A. Grube, Trans.; pp. 1–16). Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company. (Original work published ca. 399–395 B.C.E.)