Bencillik, Denge ve Uygarlığın Temeli

Bencillik, Denge ve Uygarlığın Temeli

Doğada her canlı, öncelikle yaşamını sürdürmeye ve soyunu devam ettirmeye yönelir. Bu nedenle bireysel çıkar arayışı, yaşamın temel gerçeklerinden biridir. Ancak insanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliklerden biri, bu doğal eğilimlerini akıl, vicdan ve ahlaki değerlerle dengeleyebilmesidir. İlginç olan şudur ki, bu dengeleme yeteneğinin bir bölümü de evrimin bir ürünüdür. Evrimsel biyolojinin "karşılıklı özgecilik" olarak adlandırdığı mekanizma, birbirini tanıyan ve tekrar tekrar karşılaşan bireylerin, uzun erimde yalnız başlarına elde edebileceklerinden daha fazlasını iş birliği yoluyla kazanabildiklerini gösterir. Bu ölçüde, özveri ve dayanışmanın bir kısmı, salt bencilliğin karşıtı olmaktan çok, onun uzun erimli ve akıllı bir biçimi olarak okunabilir.

Ama bu açıklamanın bir sınırı vardır ve bu sınırı görmezden gelmek, yazının ilerleyen bölümlerinde savunduğum ayrımı zayıflatır. Karşılıklı özgecilik mekanizması, esas olarak tanıdık çevre ve tekrarlanan ilişkiler için işler: karşılık görme ihtimali olan bir yakınlık çemberi içinde. Oysa insanı hiç tanımadığı, bir daha karşılaşmayacağı, kendisine hiçbir karşılık veremeyecek bir yabancının onurunu önemsemeye götüren şey, bu mekanizmanın açıklama alanının dışında kalır. Evrimsel köken, işbirliğinin önemli bir bölümünü aydınlatır; ama uygarlığın temeli olarak ileride önereceğim "ortak sorumluluk bilinci", bundan daha fazlasını gerektirir. Bu farkı gözden kaçırırsak, her özverili eylemi sonunda "aslında çıkardı" diye açıklayan, dolayısıyla hiçbir gözlemle sınanamayan bir indirgemeye kayma tehlikesi doğar.

İnsan toplumsal bir varlıktır. Bir arada yaşayabilmenin ön koşulu yalnızca çıkar ilişkileri değil; özveri, empati, adalet, dürüstlük ve karşılıklı güven gibi değerlerdir. Toplum sözleşmesi geleneğinin düşünürleri de, Hobbes'tan Rousseau'ya uzanan çizgide, farklı gerekçelerle benzer bir noktaya varır: bireyler, sınırsız bireysel özgürlükten belirli ölçüde vazgeçmeyi kabul ettiklerinde güvenli ve sürdürülebilir bir ortak yaşam kurulabilir. (Hobbes'ta bu vazgeçiş neredeyse mutlak bir teslimiyete yaklaşırken, Rousseau'da bireyler özgürlüklerini "genel irade" aracılığıyla kaybetmeden dönüştürürler; ama her iki çizgi de ortak yaşamın belirli bir öz-sınırlama gerektirdiği noktasında birleşir.) Bu değerler olmadan ne güçlü bir toplum ne de kalıcı bir uygarlık oluşabilir.

Bencillik denetlenmediğinde açgözlülüğe, açgözlülük doyumsuzluğa, doyumsuzluk ise her türlü yozlaşmaya kapı aralayabilir. Bu, kaçınılmaz bir yasa değil, gözlemlenebilir bir eğilimdir: Kendi çıkarını her şeyin üstünde tutan birey, başkalarının hakkını görmezden gelmeye başlayabilir; bu görmezden gelme alışkanlığa dönüştüğünde haksızlık istisna olmaktan çıkıp norm haline gelebilir; norm haline geldiğinde ise çevresindekiler de adil kalmanın bir dezavantaj olduğunu düşünerek benzer bir yozlaşmaya sürüklenebilir. Böyle bir eğilimin egemen olduğu yerde adalet de toplumsal güven de zayıflayabilir. Bir kez zayıflayan güveni yeniden kurmak ise en zor toplumsal görevlerden biridir.

Bu noktada altı çizilmesi gereken bir ayrım vardır: Özveri, bireyin kendi çıkarını bütünüyle yok saymasını gerektirmez. Sağlıklı denge, bireyin kendi meşru çıkarlarını gözetirken başkalarının haklarına da saygı duyabilmesidir. Sorun, çıkarın var olmasında değil, çıkarın tek ve mutlak ölçüt haline gelmesindedir. Bu ayrımın tutarlı kalabilmesi için, yukarıda belirttiğim sınırı hatırlamak gerekir: eğer her özveri sonunda "gerçekte" gecikmiş bir çıkarsa, "meşru çıkar" ile "mutlak ölçüt haline gelen çıkar" arasındaki fark yalnızca bir zaman ufku farkına indirgenir. Oysa ben bu farkın nitel olduğunu, yani bazı davranışların çıkar hesabından bağımsız bir kaynaktan, karşılık beklemeyen bir ilgiden doğabileceğini düşünüyorum.

İnsan olmanın ölçüsü yalnızca yaşamak değil; başkalarının da onurlu ve adil bir yaşam sürmesini önemseyebilmektir. Uygarlığın gerçek temeli de bu ortak sorumluluk bilincidir. Bu bilinç bireylerin vicdanında yeşermediği sürece, ne kadar gelişmiş hukuk sistemi ya da ne kadar zengin ekonomi kurulursa kurulsun, hiçbir kurum onun yerini dolduramaz.

13 Ağustos 2025

Kaynakça

Axelrod, R. (1984). The evolution of cooperation. New York, NY: Basic Books.

Hobbes, T. (1996). Leviathan (R. Tuck, Ed.). Cambridge, England: Cambridge University Press. (Original work published 1651)

Rousseau, J.-J. (1968). The social contract (M. Cranston, Trans.). London, England: Penguin Books. (Original work published 1762)

Trivers, R. L. (1971). The evolution of reciprocal altruism. The Quarterly Review of Biology, 46(1), 35–57. doi:10.1086/406755